Çölyak Tanısı Nasıl Konur?
4Tanı değerlendirmesi tamamlanmadan glutensiz beslenmeye başlanmamalıdır; aksi hâlde test sonuçlarının yorumlanması zorlaşabilir. Tanı süreci, hekim tarafından kan testleri, klinik değerlendirme ve gerektiğinde biyopsi gibi yöntemlerin birlikte değerlendirilmesiyle yürütülür.
Tanı tek bir teste dayanmaz; klinik şüphe, kan testleri ve gerektiğinde ince bağırsak biyopsisi birlikte değerlendirilir. Amaç hem doğru tanıyı koymak hem de gereksiz ömür boyu diyeti önlemektir. Test öncesi glutensiz diyete başlanmamalıdır — aksi hâlde sonuçlar yanlış negatif çıkabilir.
1. Serolojik (Kan) Testleri
İlk basamak genellikle kanda çölyaka özgü antikorların bakılmasıdır. En sık kullanılan test anti-tTG IgAdır; yüksek özgüllük için EMA eklenebilir. IgA eksikliğinde total IgA ve gerekirse IgG temelli testler istenir.
- Anti-doku transglutaminaz (Anti-tTG IgA) — en yaygın tarama testi, duyarlılığı yüksektir.
- Anti-endomisyum antikoru (EMA) — yüksek özgüllüğü ile bilinir.
- Total IgA düzeyi — IgA eksikliği durumunda yanlış negatifliği önlemek için.
- Deamide gliadin peptid antikorları (DGP) — özellikle küçük çocuklarda kullanışlıdır.
2. Endoskopi ve İnce Bağırsak Biyopsisi
Seroloji pozitifse veya klinik şüphe güçlüyse üst endoskopi ile duodenumdan biyopsi alınır. Patoloji, villus atrofisi ve inflamasyonu Marsh sınıflaması ile derecelendirir. Birçok merkezde kesin tanı için biyopsi hâlâ altın standarttır; çocuklarda seçilmiş olgularda farklı algoritmalar da uygulanabilir — kararı gastroenteroloji uzmanı verir.
3. Genetik Test
HLA-DQ2/DQ8 daha çok dışlama amaçlıdır: Bu genler yoksa çölyak olasılığı çok düşüktür. Genlerin pozitif olması tek başına tanı koydurmaz; toplumda bu genleri taşıyan birçok sağlıklı kişi vardır.
4. Gluten Yükleme Testi (Provokasyon)
Hasta testlerden önce diyete başlamışsa veya tanı net değilse, hekim kontrolünde belirli süre gluten yüklemesi yapılıp testler tekrarlanabilir. Bu süreç rastgele değil, planlı ve izlemli olmalıdır.
Tanı sürecinde sıralama neden önemlidir?
Tanı değerlendirmesi genellikle öykü, muayene, kan testleri ve gerektiğinde endoskopiyle alınan ince bağırsak örneklerinin birlikte yorumlanmasına dayanır. Sık kullanılan ilk değerlendirmelerden biri doku transglutaminaz IgA (anti-tTG IgA) testidir; total IgA düzeyi de test seçimi ve yorumunda önem taşıyabilir. Hekim, klinik tabloya göre başka antikor testleri veya ek incelemeler isteyebilir.
Tanı netleşmeden glutensiz beslenmeye başlamak, antikor düzeylerini ve bağırsak bulgularını değiştirebileceğinden testlerin yorumunu zorlaştırabilir. Bu nedenle şüphe durumunda internetten edinilen bir listeye göre diyete başlamak yerine, önce hekimle görüşmek daha doğru bir ilk adımdır. Daha önce glutensiz beslenmeye başlanmışsa da bunu hekime açıkça söylemek gerekir; sonraki adım kişiye göre planlanır.
Genetik testler bazı belirsiz durumlarda özellikle dışlama amacıyla yararlı olabilir. HLA-DQ2/DQ8 varlığı çölyak tanısı koydurmaz; bu genleri taşıyan birçok kişide çölyak gelişmez. Buna karşılık bu varyantların olmaması, hekim tarafından değerlendirildiğinde çölyak olasılığının çok düşük olduğuna işaret edebilir.
